Dişim Kırıldı: İlk 24 Saatte Ne Yapmalı?

Sert bir şey ısırdınız, düştünüz ya da bir anda dişinizden parça koptu. İlk soru “acil mi?”, ikincisi “ne yapılır?”. İkisinin de cevabı kırığın boyutuna ve dişin yerinde durup durmadığına bağlı.

Önce dişe değil, kişiye bakın

Kırık dişte ilk iş dişe değil kişiye bakmaktır: bilinç kaybı, kusma ya da kapanış değişikliği varsa önce hastane. Bunlar yoksa kopan parçayı süt ya da tükürükte saklayın, kurutmayın; kırık yüzeyinde pembe bir nokta veya kanama varsa ağrı olmasa bile aynı gün muayene gerekir.

Darbe yalnızca dişi ilgilendirmiyor olabilir:

• Bilinç kaybı, kusma ya da olayı hatırlamama varsa önce hastane acil servisine gidin. Diş bekleyebilir, kafa travması beklemez.
• Dişler eskisi gibi kapanmıyorsa ya da çene açılıp kapanırken kilitleniyorsa çene kırığı düşünülür; bu da hastane işidir.
• Dudakta derin kesik var ve kopan parça bulunamıyorsa parça dokunun içinde kalmış olabilir; röntgenle aranır.
• Yaralanma kirli bir zeminde olduysa tetanoz aşınızın güncelliğini sorgulayın.

Bunların hiçbiri yoksa saat işlemeye başlamıştır.

İlk 24 saat

• Kopan parçayı süt ya da tükürük içinde saklayın; bazı kırıklarda geri yapıştırılabilir.
• Kanama varsa temiz gazlı bezle bastırın; o tarafla çiğnemeyin.
• Keskin kenar dili ya da yanağı kesiyorsa şekersiz sakız veya diş mumuyla geçici olarak örtün.
• Kırık yüzeyinde pembe ya da kırmızı bir nokta veya sızan kan görüyorsanız dişin siniri açığa çıkmıştır: bu, ağrı olmasa bile aynı gün müdahale gerektirir. Erken kapatılan sinirde dişin canlılığı çoğu zaman korunabilir; beklendiğinde doku enfekte olur ve kanal tedavisi kaçınılmaz hâle gelir. Özellikle çocuklarda bu saatler belirleyicidir.
• Diğer kırıklarda aynı gün ya da ertesi gün gelin; ağrı olmaması dişin sağlam olduğu anlamına gelmez.

Diş yerinden tamamen çıktıysa

Bu, diş hekimliğinin sayılı gerçek acillerinden biridir ve ilk 30 dakika sonucu belirler.

• Süt dişi yerine takılmaz. Altındaki kalıcı diş germini zedeleyebilir; dişi saklayıp aynı gün hekime gidin.
• Kalıcı dişi yalnızca taç kısmından (çiğneme yüzeyinden) tutun. Kök yüzeyine dokunmayın, kesinlikle ovalamayın, fırçalamayın; kökün üzerindeki canlı hücreler dişin tutunmasını sağlayacak olan dokudur.
• Diş kirliyse soğuk suyla ya da serum fizyolojikle birkaç saniye çalkalayın, kurulamayın.
• Mümkünse olay yerinde soketine geri yerleştirin. Dişi yavaşça yerine oturtun ve temiz bir gazlı bez ya da mendil ısırarak tutun.
• Yerleştiremiyorsanız dişi süt, serum fizyolojik ya da hastanın kendi tükürüğü içinde saklayın. Suda bekletmeyin; su kök yüzeyindeki hücreleri öldürür.
• Yola çıkmadan kliniği arayın: 0532 727 61 63. Kliniğimiz 7/24 açık, gece nöbetinde hekim bulunuyor; dişi yanınızda getirin.

Diş çıkmadı ama yerinden oynadı

Travmanın en sık hafife alınan grubu budur: diş ağızda kaldığı için “kurtulduk” sanılır.

Bulgu	Ne olmuş olabilir	Ne yapmalı
Hassas ve hafif sallanıyor, yeri değişmemiş	Sarsıntı ya da gevşeme	Aynı gün muayene; yumuşak diyet, o tarafla ısırma yok
Uzamış gibi, ısırınca önce o değiyor	Yuvasından kısmen çıkmış	Acil. Zorla itmeyin, ısırmayın
Yana kaymış, kapanış bozulmuş	Yan yönde yer değiştirme	Acil. Yerine oturtma hekimin işi; evde zorlanmaz
Kısalmış, kemiğin içine gömülmüş	İçeri gömülme	Acil. En riskli grup; çekmeye çalışmayın
Yerinde ama diş etinden kanıyor	Yumuşak doku yaralanması	Gazlı bezle bastırın, aynı gün muayene

Hekim gerektiğinde dişi komşu dişlere ince bir telle sabitler; bu şine genellikle iki hafta kalır, kök kırığında daha uzun. Olay hafta sonuna denk geldiyse pazartesiyi beklemeyin: hafta sonu diş ağrısı yazısındaki yol haritası burada da geçerli, gece hangi kapının işe yaradığını ise gece açık diş kliniği yazısında karşılaştırdık.

Kırık türüne göre tedavi

Kırık	Belirti	Tedavi
Küçük mine kırığı, kesici kenar	Ağrı yok, pürüz var	Bonding — tek seans, aşındırma yok
Dentine ulaşan kırık	Soğuğa hassasiyet	Estetik dolgu ya da bonding
Büyük parça kaybı, azı dişi	Çiğnerken ağrı	Porselen dolgu (onley) ya da zirkonyum kron
Sinire ulaşan kırık	Zonklama, kanama noktası	Kanal tedavisi + kron
Dikey kök kırığı	Diş etinde şişlik, ısırınca ağrı	Çoğu zaman çekim ve implant
Çatlak diş (görünmez)	Isırıp bırakınca keskin ağrı	Kron ile çatlağın ilerlemesi durdurulur

Seçeneklerin kapsamı bonding, estetik dolgu ve zirkonyum kaplama sayfalarında.

Ön dişte kırık: parça geri yapıştırılır mı?

Bazen evet — sonucu da genellikle en doğal görünen seçenektir. Şartları var:

• Parça tek ve büyük olmalı; ufalanmış kırıklarda denenmez.
• Nemli saklanmış olmalı. Kuruyan parça matlaşır, rengi tutmaz, daha kırılgandır.
• Kırık hattı diş etinin çok altına inmemiş olmalı.
• Diş canlılığını korumuş olmalı ya da önce kanal tedavisi tamamlanmalı.

Parça yoksa ya da şartlar sağlanmıyorsa kompozitle yeniden şekillendirme yapılır: diş aşındırılmadan, renk komşu dişle eşlenerek. Kırık büyükse lamine ya da kron gündeme gelir.

“Çatlak diş” neden zor?

Röntgende çoğu zaman görünmez; tanı ısırma testi ve boya ile konur. Erken yakalanırsa kron dişi kurtarır, geç kalınırsa çatlak köke iner ve diş çekilir. “Ara sıra ısırınca batıyor” şikâyetini ertelemeyin. Sinir devredeyse sıradaki adım kanal tedavisidir; sürecin nasıl işlediğini kanal tedavisi ağrılı mı yazımızda anlattık.

Süt dişinde travma neden farklı?

Küçük çocukta kurallar farklıdır:

• Yerinden çıkan süt dişi yerine takılmaz. Altındaki kalıcı diş tomurcuğunu zedeleyebilir.
• Gömülen süt dişinde çoğu zaman beklenir; diş aylar içinde yeniden sürebilir. Kararı, kökün hangi yöne ittiğini gösteren röntgen verir.
• Haftalar sonra grileşme sıktır ve tek başına çekim sebebi değildir. Renk koyulaşır, diş etinde kabarcık belirir ya da ağrı başlarsa işlem gerekir.
• Darbe, altındaki kalıcı dişin minesinde leke bırakabilir; kontrol o diş sürene kadar sürer.

Çocukta ilk muayenenin nasıl geçtiğini çocuğun ilk diş hekimi ziyareti yazısında anlattık.

Kaç seans sürer, ertesi gün işe dönebilir miyim?

Kaç seans? Küçük kırıklarda bonding tek seansta biter. Kanal tedavisi gereken dişte genellikle iki seans, sonra kaplama için birkaç randevu. Yerinden oynamış dişte şine iki hafta civarında çıkarılır.

Ertesi gün işe ya da okula dönebilir miyim? Çoğu vakada evet. Sabitleme yapıldıysa konuşmak sorun olmaz; birkaç gün yumuşak beslenin, o tarafla ısırmayın. Fırçalamayı bırakmayın, bölgede yumuşak fırça kullanın; kontak sporlarına kontrol edilmeden dönmeyin.

Ne zaman aramalıyım? Diş giderek daha çok sallanıyorsa, ısırınca ağrı artıyorsa, diş eti şişip kabarcık yaptıysa ya da renk koyulaştıysa kontrolü beklemeyin.

Bir yıl boyunca neden kontrole çağırıyoruz?

Travma gören dişin siniri olaydan aylar sonra da ölebilir ve bu sessiz olur: ağrı yokken renk değişir, röntgende kök ucunda karanlık alan belirir. Kontroller bu yüzden ilk hafta, ilk ay, üçüncü ve altıncı aylarda, sonra birinci yılda tekrarlanır; her seferinde soğuk ve vuruş testi yapılır. Erken yakalanan sinir kaybı kanal tedavisiyle çözülür.

Hangi seçenek size uygun olmayabilir

Her kırık kurtarılamaz:

• Bonding, derin ve geniş kayıplarda kalıcı olmaz; diş sıkma varsa ömrü kısalır.
• Lamine, daha önce büyük dolgu görmüş ya da minesi azalmış dişe yapılmaz.
• Kron, altında yeterli sağlam doku kalmamışsa tutunmaz.
• Dikey kök kırığında kurtarma seçeneği çoğu zaman yoktur; diş çekilir.
• İmplant, çekimin hemen ardından her hastada yapılmaz.

Kararı muayene ve röntgen verir.

Travmada yanlış bilinenler

• “Ağrımıyorsa acelesi yok.” Sinir açıkta olabilir; beklemek kanal tedavisini kaçınılmaz kılar.
• “Kopan parçayı atın, işe yaramaz.” Yarayabilir; kurutmadan getirin.
• “Dişi suya koyun, sabunla temizleyin.” En sık yapılan hata; kök yüzeyindeki canlı hücreleri öldürür. Ev yapıştırıcısı da ağız içinde kullanılmaz.
• “Süt dişi nasılsa düşecek.” Süt dişi travması altındaki kalıcı dişi ilgilendirir.

Tekrarını önlemek

Kırıkların önemli bir kısmı diş sıkmadan kaynaklanır. Aşınmış kesici kenarlar ve gece çene ağrısı varsa gece plağı, yapılan onarımın ömrünü belirler; plağın neyi yapıp neyi yapamadığını diş sıkma ve gece plağı yazımızda ayrıntılandırdık. Buz, fındık kabuğu ve kalem ısırma da listeye eklenmeli.

Kontak sporu yapıyorsanız ağızlık kullanın. Ölçü alınarak yapılan kişiye özel ağızlık hazır olandan daha iyi oturur; çocuklarda büyüme nedeniyle belirli aralıklarla yenilenir.

Özet: ilk 24 saat

• Önce kişiye bakın: bilinç kaybı, kusma ya da kapanış değişikliği varsa önce hastane.
• Kopan parçayı süt ya da tükürükte saklayın, kurutmayın.
• Kırık yüzeyinde pembe nokta veya kanama varsa ağrı olmasa da aynı gün gelin.
• Yerinden çıkan kalıcı dişi taçtan tutun, ovmayın, mümkünse yerine koyup ısırın; olmuyorsa süt ya da tükürükte saklayın, suda bekletmeyin. İlk 30 dakika belirleyicidir.
• Süt dişi yerine takılmaz ama aynı gün muayene gerekir; sallanma, uzama ve kayma da acildir.
• Takip bir yıl sürer; sessiz sinir kaybı bu kontrollerde yakalanır.